Radio Naukowe

Dr Gerard Gierliński omawia ewolucję lotu, analizując różnice między pterozaurami a ptakami oraz rolę mechanizmów takich jak pneumatyczne kości i rozwój piór. Rozmowa przybliża procesy adaptacyjne, w tym hipotezę o pierwotnej funkcji piór związanej z termoregulacją lub zachowaniami godowymi. Ekspert porusza również kwestie systematyki kladystycznej oraz relacji między dinozaurami a ptakami. W końcowej części odcinka omawia wyzwania współczesnej paleontologii, w tym ochronę tropów dinozaurów przed erozją oraz tempo rozwoju publikacji naukowych.

Odcinek przybliża historię i techniki dawnego bartnictwa w Polsce, ukazując je nie jako rabunkową eksploatację, lecz jako świadomą formę opieki nad pszczołami. Prof. Aneta Pieniądz omawia strukturę społeczną wspólnot bartnych, ich uprawnienia prawne oraz techniczne aspekty pracy w lesie, w tym tradycyjne metody pozyskiwania miodu i dymienia pszczół. Rozmowa porusza również kwestie ekonomiczne i kulturowe, takie jak rola wosku w handlu, symbolika pszczół w chrześcijaństwie oraz podmiotowość kobiet w społecznościach bartnych. Prelegentka wskazuje na różnice między dawną pszczołą środkowoeuropejską a współczesnymi rasami oraz możliwości wykorzystania metod palinologicznych do rekonstrukcji dawnego krajobrazu leśnego.

Odcinek poświęcony jest projektowi LSST oraz nowej erze w astronomii, skupiającej się na badaniu ciemnej materii i ciemnej energii. Omówiono techniczne aspekty Obserwatorium Wery Rubin, ogromną skalę generowanych danych (500 petabajtów) oraz wyzwania związane z ich analizą przy użyciu sztucznej inteligencji i uczenia maszynowego. Rozmowa zgłębia naturę procesów kosmologicznych, takich jak przyspieszająca ekspansja Wszechświata oraz dowody na istnienie niewidocznej materii poprzez soczewkowanie grawitacyjne. Eksperci analizują również rolę nowoczesnych technologii w badaniu wczesnych etapów kosmosu oraz wpływ modeli językowych na współczesną pracę naukową.

Dlaczego soczewka oka odwraca obraz?. Przyczyny zawrotów głowy i praca błędnika. Dlaczego w uszach dzwoni podczas ciszy?. Dlaczego słyszymy swój głos inaczej niż inni?. Budowa i działanie mózgu. Błędy w percepcji rzeczywistości. Jak mózg steruje ruchem ciała?. Dlaczego muzyka skłania do tańca?. Rytm muzyki a ruch organizmu. Temperatura a ruch cząsteczek i gorączka. Skąd bierze się ciepło w ciele?. Dlaczego krewetki są różowe?. Kolor ludzkiej skóry i rola melaniny. Ewolucyjne przyczyny ciemnej skóry. Przyczyny powstawania alergii. Hipoteza higieniczna i przyczyny alergii. Zakończenie sezonu i podziękowania.

W tym odcinku profesor Błażej Brzostek analizuje historyczne i społeczne realia Warszawy końca XIX wieku, osadzone w kontekście powieści „Lalka” Bolesława Prusa. Rozmowa obejmuje wpływ rosyjskiej cenzury i represji na literaturę, dynamiczny rozwój gospodarczy miasta oraz procesy demograficzne, takie jak napływ ludności wiejskiej i zmiany struktury społecznej. Eksperci omawiają również przemiany cywilizacyjne epoki, w tym narodziny kapitalizmu, deklasację szlachty oraz wpływ postępu technicznego na życie codzienne. Dyskusja dotyka także roli kluczowych postaci historycznych i literackich, analizując mechanizmy modernizacji miasta oraz wielowarstwowość interpretacji bohaterów Prusa w zależności od zmieniających się czasów.

Wycieczka na Księżyc. Pytania o lot w kosmos i życie w nieważkości. Poruszanie się w warunkach mikrograwitacji. Inne planety i poszukiwanie życia. Czy ufoludki mogą przylecieć z kosmosu?. Ruch obrotowy Ziemi i atmosfera. Powstawanie planet z pyłu kosmicznego. Dlaczego planety są okrągłe?. Liczba układów planetarnych we Wszechświecie.

Odcinek omawia kontrowersje wokół ogłoszenia przez OpenAI rozwiązania problemu równań Naviera-Stokesa oraz podejrzenia o wykorzystanie niepublicznych danych badaczy do treningu modeli. Dr Bartosz Naskręcki wyjaśnia matematyczne znaczenie tego odkrycia oraz mechanizmy trenowania AI na danych użytkowników. Rozmówcy poruszają również problem etyczny związany z dominacją zasobów finansowych korporacji nad indywidualnym wysiłkiem naukowców. Dyskusja obejmuje ryzyko utraty własności intelektualnej oraz zmieniającą się rolę matematyka w świecie, gdzie potężne obliczenia komputerowe stają się kluczowym narzędziem badawczym.

W odcinku prof. Przemysław Biecek analizuje problematykę wiarygodności modeli AI, sugerując odejście od pojęcia „halucynacji” na rzecz rzetelności i walki z tzw. „bullshitem”. Rozmowa porusza kwestie różnic między modelami ogólnymi a specjalistycznymi, mechanizmu atencji oraz wyzwań związanych z weryfikacją źródeł i zagrożeniami, takimi jak zatruwanie danych treningowych. Eksperci dyskutują również o potrzebie suwerenności technologicznej, możliwościach rozwoju własnych rozwiązań oraz roli tworzenia konkretnych narzędzi do wykrywania dezinformacji. Całość wieńczy refleksja nad złożonością nowoczesnych systemów, które stają się obiektami badań naukowych, oraz nad ludzką tendencją do postrzegania nieznanej technologii jako magii.

W tym odcinku Letniej Akademii Młodych Umysłów naukowcy i eksperci odpowiadają na pytania dzieci dotyczące biologii, rozwoju oraz psychologii. Poruszane są tematy wzrostu organizmu, genetyki koloru oczu, rozwoju wzroku u niemowląt oraz procesów uczenia się mowy i komunikacji. Rozmowy obejmują również wpływ diety na zdrowie, mechanizmy snu oraz ewolucyjne źródła emocji, takich jak złość czy wstyd. Eksperci wyjaśniają także procesy biologiczne związane ze wzrostem kości u dzieci oraz wskazują sygnały alarmowe wymagające konsultacji lekarskiej.

Dr Jonasz Słomka przybliża fascynujące pogranicze fizyki i biologii, skupiając się na badaniu procesów zależnych od kontaktu komórkowego. Rozmowa obejmuje mechanizmy agregacji sinic, modelowanie matematyczne zderzeń organizmów oraz zastosowanie fizyki do zrozumienia horyzontalnego transferu genów i rozwoju antybiotykooporności u bakterii. Gość omawia również innowacyjne podejście badawcze przy użyciu urządzenia typu 'cell collider' oraz mechanizmy sprawczości bakterii, takie jak chemotaksja. Całość dopełniają refleksje na temat tworzenia biofilmu oraz doświadczenia naukowca po powrocie do Polski z prestiżowych ośrodków, takich jak Oxford czy MIT.

W tym odcinku Letniej Akademii Młodych Umysłów eksperci odpowiadają na pytania dzieci dotyczące procesów geologicznych i biologicznych, w tym tematy gorącej lawy, historii wulkanizmu w Polsce oraz powstawania warstw Ziemi. Rozmowy obejmują również skład gleby i pochodzenie wody. Eksperci wyjaśniają aspekty związane z wodą – od jej pochodzenia we wszechświecie i przyczyn słoności oceanów, po mechanizmy powstawania wirów oraz zjawisko przypływów. Poruszane są także zagadnienia fizyczne, takie jak napięcie powierzchniowe czy wpływ grawitacji Księżyca i Słońca na poziomy mórz.

W tym odcinku prof. Tomasz Bulik przybliża fascynujący świat promieniowania gamma oraz mechanizmy powstawania wysokoenergetycznych zjawisk we Wszechświecie. Rozmawiamy o roli atmosfery jako detektora cząstek, procesach akceleracji w gwiazdach neutronowych i czarnych dziurach oraz poszukiwaniu śladów ciemnej materii. Dyskusja obejmuje również testowanie granic teorii względności, zjawisko promieniowania Hawkinga oraz techniczne wyzwania współczesnej astronomii. Poznaj kulisy pracy w obserwatorium HESS w Namibii, gdzie naukowcy mierzą się z problemami takimi jak wpływ satelitów Starlink na precyzyjne obserwacje nieba.

W tym odcinku Letniej Akademii Młodych Umysłów eksperci odpowiadają na pytania dzieci dotyczące fascynującego świata roślin. Rozmówcy wyjaśniają procesy takie jak fotosynteza, mechanizmy grawitropizmu oraz rolę barwników i wody w życiu organizmów roślinnych. Podczas odcinka poruszane są również tematy ewolucji kwiatów i drzew, rekordowych rozmiarów gatunków oraz biologicznych uwarunkowań niezbędnych do istnienia życia poza Ziemią.

Eksperci debatują na temat fascynujących struktur społecznych, mechanizmów komunikacji oraz zdolności poznawczych mrówek i pszczół. Rozmowa obejmuje analizę systemów kastowych, zaawansowanych technik nawigacji za pomocą zapachów i tańca, a także niezwykłych zdolności matematycznych i narzędziowych tych owadów. Program przybliża również rolę obu grup w ekosystemie, omawiając ich mechanizmy obronne, higieniczne oraz kluczowy wpływ na gospodarkę i środowisko poprzez zapylanie roślin oraz użyźnianie gleby.

W tym odcinku Letniej Akademii Młodych Umysłów dr Anna Durkalec, prof. Michał Krupiński oraz dr Urszula Kozwierzbicka odpowiadają na pytania dzieci dotyczące fascynujących zjawisk fizycznych. Eksperci wyjaśniają mechanizmy podróży w czasie, dylatacji czasu oraz teoretyczną możliwość istnienia tuneli czasoprzestrzennych. Rozmowa obejmuje również zagadnienia związane z grawitacją i jej wpływem na życie na Ziemi, a także zjawiska elektryczne, takie jak przepływ prądu czy bezpieczeństwo ptaków na liniach wysokiego napięcia. Na koniec eksperci tłumaczą dynamikę powietrza oraz mechanizm rozproszenia światła, który odpowiada za błękitny kolor nieba.

W tym odcinku Letniej Akademii Młodych Umysłów eksperci odpowiadają na pytania dzieci dotyczące zjawisk fizycznych i chemicznych, takich jak parowanie wody, zmiana koloru włosów czy stabilność jazdy na rowerze. Rozmowa obejmuje również temat użyteczności nauki matematyki oraz korzyści płynących z zapamiętywania tabliczki mnożenia dla pracy mózgu. Segment ten skupia się na rozmowie z dziećmi na temat użyteczności matematyki oraz natury nieskończoności. Ekspert wyjaśnia, jak mózg radzi sobie z liczbami oraz omawia skomplikowane koncepcje, takie jak aksjomat nieskończoności, hotel Hilberta i różne rodzaje nieskończoności.

Odcinek Letniej Akademii Młodych Umysłów poświęcony jest zagadnieniom ewolucji, dinozaurów oraz budowy ciała człowieka. Eksperci wyjaśniają procesy powstawania życia, mechanizmy adaptacji organizmów oraz fascynujące aspekty biologiczne, takie jak pochodzenie ptaków czy liczba palców u kręgowców. Rozmowa obejmuje także szeroki zakres tematów ewolucyjnych, od mechanizmów redukcji palców u zwierząt i pochodzenia kończyn, przez adaptacje ludzkiego ciała do ciepłego klimatu, aż po różnice w budowie rekinów i delfinów. Eksperci omawiają również możliwości i ograniczenia inżynierii genetycznej w kontekście tworzenia nowych cech oraz wpływ cywilizacji na ewolucję człowieka.

Odcinek poświęcony jest fascynującemu i złożonemu światu protistów, analizując ich różnorodność – od pasożytniczych ameb wpływających na zachowanie gospodarzy, po organizmy modelowe o niezwykłych zdolnościach adaptacyjnych. Rozmówcy omawiają ewolucję systematyki biologicznej, która odchodzi od tradycyjnych królestw na rzecz supergrup, oraz znaczenie procesów takich jak endosymbioza i kleptoplastia w kształtowaniu eukariotów. Podczas rozmowy poruszane są kwestie nowoczesnej genomiki, która podważa przekonanie o prostocie organizmów jednokomórkowych. Eksperci przybliżają mechanizmy życia mikroorganizmów, rolę fitoplanktonu w ekosystemach oraz wyzwania związane z badaniem i hodowlą tych niezwykłych istot w warunkach laboratoryjnych.

W tym odcinku Letniej Akademii Młodych Umysłów goście odpowiadają na pytania dzieci dotyczące technologii, kosmosu i historii. Rozmowy obejmują tematy takie jak budowa cyberprzestrzeni, komunikacja z Marsa oraz ewolucyjny wpływ gotowania na organizm człowieka. Eksperci poruszają również kwestie ekologiczne i technologiczne, wyjaśniając procesy uzdatniania wody w poznańskim Akwanecie oraz złożoność produkcji plastiku. Dyskusja obejmuje także wyzwania związane z recyklingiem, rolę tworzyw sztucznych w medycynie oraz znaczenie opakowań wielorazowych dla ochrony środowiska.

Odcinek poświęcony jest fascynującej ewolucji wszechświata, od gęstej plazmy po złożone struktury galaktyczne. Rozmówcy analizują różnorodność galaktyk, procesy ich zderzeń oraz rolę ciemnej materii i energii w kształtowaniu kosmosu, przyglądając się jednocześnie strukturze Drogi Mlecznej. Program omawia przełomowe znaczenie nowoczesnych technologii, takich jak teleskop Jamesa Webba, który dostarcza danych podważających dotychczasowe modele kosmologiczne. Eksperci poruszają tematy odkryć Edwina Hubble'a, zagadki „małych czerwonych kropek” oraz nadchodzących rewolucji w astronomii dzięki nowym obserwatoriom.

W tym odcinku Letniej Akademii Młodych Umysłów eksperci odpowiadają na fascynujące pytania dotyczące świata zwierząt. Rozważamy mechanizmy zachowań domowych pupili, takie jak wycie psów czy relacje między kotami a psami, oraz badamy biologiczne zależności między wielkością organizmu a długością życia. Program przybliża również tajemnice innych gatunków – od mechanizmu widzenia u kotów i ochrony jeży, przez funkcjonowanie nietoperzy i ryb, aż po inteligencję delfinów. Na koniec dr Mikołaj Kaczmarski analizuje biologiczną możliwość istnienia smoków, rozważając ograniczenia fizyczne latających stworzeń oraz kulturowe postrzeganie tych legendarnych istot.

W tym odcinku podcastu Radio Naukowe, profesor Marta Wrzosek opowiada o niezwykłych gatunkach grzybów występujących w polskich lasach, takich jak palce diabła czy palce umarlaka. Rozmowa obejmuje temat zmian zasięgów występowania grzybów pod wpływem klimatu oraz odkrycia nowych gatunków, jak borowik szumawski. Rozmówcy omawiają różnorodność mykologiczną – od identyfikacji jadalnych gatunków po fascynujące relacje między grzybami a owadami, w tym badania nad sekwencjami grzybowymi w mrowiskach. Poruszane są również tematy grzybów pasożytujących na owadach (tzw. grzyby zombie) oraz bogactwa siedlisk leśnych, od ściółki po wnętrza tkanek roślinnych.

W tym odcinku Letniej Akademii Młodych Umysłów eksperci odpowiadają na pytania dotyczące fascynujących mechanizmów biologicznych u różnych gatunków. Rozmowy obejmują tematy od preferencji łap u lemurów i budowy serca u gadów, przez niesamowite zdolności regeneracyjne aksolotli, aż po procesy zmiany płci u błazenków i mechanizmy oddychania w jajku. Odcinek zgłębia również strategie przetrwania ptaków, wyjaśniając przyczyny migracji, fizykę lotu oraz niezwykłe zdolności nawigacyjne gołębi i bocianów, które wykorzystują zmysł magnetyczny i naukę od starszych osobników.

W tym odcinku prof. Marek Węcowski analizuje zagadkę postaci Homera, badając etymologię jego imienia oraz debatę nad jednolitością czy rozdzielnością autorstwa Iliady i Odysei. Rozmowa przybliża ewolucję naukowego podejścia do tych eposów, wskazując na ich powstanie w świecie już znającym pismo. Ekspert omawia wizję świata homeryckiego, w którym sfery bogów i ludzi są radykalnie oddzielone, a bóstwa nie podlegają ludzkiej moralności. Analizując postacie takie jak Achilles czy Odyseusz, rozmówca wskazuje na złożone relacje między jednostką a wspólnotą oraz na trwały wpływ tych tekstów na europejską kulturę, religię i współczesną popkulturę.

W tym odcinku Letniej Akademii Młodych Umysłów (LAMU) zgłębiamy fascynujący świat mikroorganizmów, analizując debaty nad pochodzeniem wirusów i bakterii oraz mechanizmy ich działania w ludzkim organizmie. Rozmawiamy o roli enzymów w procesach gnicia i rozkładu materii organicznej przez grzyby oraz bakterie. Ponadto przyglądamy się biologii much, badając ich budowę wewnętrzną, system oddechowy oraz strategie przetrwania i reprodukcji. Odpowiadamy również na pytania dotyczące specyficznych zachowań owadów oraz znaczenia procesów rozkładu dla obiegu materii w ekosystemie.

W tym odcinku prof. Maciej Lisicki wprowadza słuchaczy w fascynujący świat materii miękkiej i mechaniki płynów, wyjaśniając uniwersalność praw fizyki – od mikroorganizmów po procesy galaktyczne. Rozmowa obejmuje niezwykłe przykłady, takie jak badanie kotów jako płynów czy fizykę lodów azotowych i idealnego espresso. Eksperci analizują zjawiska codzienne, takie jak efekt Leidenfrosta, napięcie powierzchniowe wody czy termodynamika gotowania zupy. Całość wieńczy refleksja nad filozofią nauki, podkreślająca rolę wyobraźni, intuicji oraz znaczenie pytań, które choć brzmią zabawnie, prowadzą do fundamentalnych odkryć.

W tym odcinku profesor Ryszard Kaczmarek oraz goście analizują skomplikowaną historię i tożsamość Górnego Śląska. Rozmowa obejmuje mechanizmy Volkslisty po 1939 roku, tragiczne losy mieszkańców wcielanych do Wehrmachtu oraz procesy asymilacji i walki o zachowanie śląskiej mowy. Dyskusja dotyka również transformacji gospodarczej regionu – od dumy z przemysłu ciężkiego w czasach PRL, przez problemy ekologiczne, aż po współczesne dylematy związane z etosem pracy i kwestią uznania Ślązaków za mniejszość narodową lub etniczną.

Industrializacja Górnego Śląska wcale nie zaczęła się od węgla kamiennego. W XIX wieku najważniejsze były kopalnie cynku i ołowiu oraz huty żelaza, wszystko to w dużej mierze na potrzeby przemysłu zbrojeniowego. – Pod koniec XIX wieku właściwie prawie całość produkcji cynku i ołowiu europejskiego tutaj się koncentrowała – mówi prof. Ryszard Kaczmarek z Instytutu Historii Uniwersytetu Śląskiego. Przed wami jeden z dwóch odcinków o historii i tożsamości Górnego Śląska. 💛 https://patronite.pl/radionaukowe 💸 https://suppi.pl/radionaukowe 📖 https://wydawnictworn.pl/ Zapotrzebowanie przemysłowe sprawiło, że region zyskał ogromne znaczenie gospodarcze. Przez 17 lat istnienia województwa śląskiego w II Rzeczpospolitej to Katowic regularnie wysyłano nadwyżki finansowe do Warszawy. Robotnicy mogli na Śląsku liczyć na lepsze zarobki i przede wszystkim lepsze warunki socjalne niż w innych regionach Polski. W odróżnieniu od boomu przemysłowego w innych miejscach, na przykład w Łodzi, ten śląski nie doprowadził do…

Hałdy to nieodłączny element śląskiego krajobrazu. Usypane kopalniane odpady zanieczyszczone np. metalami ciężkimi czy solą – dla przyrody wyjątkowo trudne. A tymczasem znalazły się organizmy, które mają sposoby, by sobie z taką hałdą również poradzić, a dla nas obserwowanie biologicznych mechanizmów przetrwania i dostosowania jest cenną lekcją, którą możemy wykorzystać w innych miejscach, np… w kosmosie. – Śląsk to jest takie miejsce, gdzie jest więcej kosmosu, niż nam się wydaje. Chociażby w kontekście siedlisk ekstremalnych – opowiada w Radiu Naukowym prof. Edyta Sierka z Wydziału Nauk Przyrodniczych i Kolegium Indywidualnych Studiów Międzyobszarowych Uniwersytetu Śląskiego. Badacze przyglądają się, jakie rośliny najlepiej radzą sobie w tak trudnych warunkach, i testują je na przykład na podłożu, które imituje to na Księżycu. 💛 https://patronite.pl/radionaukowe 💸 https://suppi.pl/radionaukowe 📖 https://wydawnictworn.pl/ Odporne na trudne warunki rośliny sprawdzą się też w innym typie ekstremalnego…

– Jak się patrzy na ten przełom, rok 1989/1990, to jest przekroczenie jakiegoś portalu z jednej rzeczywistości do drugiej – mówi obrazowo dr Michał Przeperski, historyk z Polskiej Akademii Nauk i rzecznik Muzeum Historii Polski. W tym odcinku rozmawiamy nie o politycznej, a społecznej historii transformacji. 💛 https://patronite.pl/radionaukowe 💸 https://suppi.pl/radionaukowe 📖 https://wydawnictworn.pl/ Zapytany o moment, w którym stan reżimu komunistycznego zaczyna się pogarszać, dr Przeperski wskazuje rok 1986. – W 1986 roku ewidentnie załamują się nastroje – opowiada. Z zachowanych materiałów źródłowych wynika, że ludzie naprawdę mieli już dość warunków życia. Jednocześnie w połowie lat 80. w całym bloku wschodnim powoli przestaje działać państwowy terror, nie przynosi już takich efektów jak wcześniej. Mało było jednak osób, które realnie uważały, że komunizm wkrótce upadnie. – W końcówce lat 80. było trochę takich marzycieli, którzy chcieli, żeby komunizm się skończył, ale żeby tak jakieś konkretne objawy…

Mamy tendencję do traktowania alkoholu jako czynnika usprawiedliwiającego nasze lub cudze wątpliwe moralnie wybory. Bywa, że taki argument jest stosowany nawet w sądzie czy na policji. Tymczasem z badań psychologicznych wynika, że alkohol bynajmniej nie stępia naszej umiejętności odróżniania dobra od zła. – Nie ma różnic w myśleniu. I ta wiedza jest bardzo ważna, dlatego że może tak być, że ktoś na przykład będzie się usprawiedliwiał czy żonie, czy przed sędzią: a ja byłem pijany, ja nie wiedziałem, co robię – mówi prof. Mariola Paruzel-Czachura, specjalistka od psychologii moralności z Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu Śląskiego. 💛 https://patronite.pl/radionaukowe 💸 https://suppi.pl/radionaukowe 📖 https://wydawnictworn.pl/ Na moralność składają się nasze poglądy na temat dobra i zła, emocje, jakie naruszenie danej normy w nas budzi, oraz nasze zachowania w określonych sytuacjach. Z badań wyraźnie wynika, że te trzy warstwy się rozjeżdżają: to, co uważamy na jakiś temat, ma się nierzadko nijak do tego,…

– Dzisiaj większość pieniądza to jest tak zwany pieniądz kreowany, który powstaje na bazie kredytów bankowych – mówi w Radiu Naukowym dr Piotr Dąbrowski z Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach. Rozmawiamy o pieniądzach, mechanizmach rynków finansowych i inwestowania. 💛 https://patronite.pl/radionaukowe 💸 https://suppi.pl/radionaukowe 📖 https://wydawnictworn.pl/ À propos inwestowania... pokusa szybkiego zysku jest pociągająca. Instytucje, firmy i doradcy wabią wizją łatwego zarobku. Nasz gość zaleca jednak daleko idącą ostrożność. – Będąc inwestorem, jesteśmy osobą, która chce zarobić na rynku finansowym: kupić tanio, sprzedać drogo. Praktyka pokazuje, że większość osób robi na odwrót – mówi ekonomista. I dodaje: – Mamy tak zwanych dawców kapitału, jak to się brzydko mówi, czyli osoby, które niespecjalnie się rozeznały w temacie, a próbują zawojować świat na rynku finansowym. Sukces w inwestowaniu zależy od zbiegu różnych czynników, ale niezbędne jest przygotowanie. Trzeba się wiele nauczyć i umieć opanować…

Jak wiele rzek w Polsce jest zupełnie dzikich? Takich, które nie są dotknięte żadną ludzką interwencją? Okazuje się, że… takich rzek w kraju nie ma wcale. Mówi o tym w odcinku nr 302 Radia Naukowego Piotr Bednarek, hydrolog, doktorant w Zakładzie Hydrologii Instytutu Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ, prezes Fundacji Wolne Rzeki. Ingerencje w rzeki w postaci stawiania na nich barier mają dramatyczny wpływ na żyjące w nich istoty. – Dla przykładu zapora we Włocławku na dolnej Wiśle sprawiła, że w całym dorzeczu Wisły, to jest 70 000 kilometrów rzek, wyginęło kilka gatunków wędrownych ryb Łososie, certy, troć, węgorz, jesiotr – mówi Bednarek. – Rozbierając bodajże 5% wybranych barier czy udrażniając w jakiś inny sposób, możemy otworzyć 50% długości rzek dla ryb – tłumaczy. Do tego mamy gęstą sieć rowów melioracyjnych odprowadzających wodę. – To, co zmieniliśmy na trwałe poprzez meliorację i regulację rzek, to obniżyliśmy trwale poziom wód gruntowych – podkreśla nasz gość. 💛…

Wiadomo, kto II wojnę światową przegrał: Niemcy i ich sojusznicy. Wiadomo też, kto wygrał: alianci. Jednak wygraną da się stopniować i w tym przypadku też widać, kto wygrał mniej, a kto bardziej. – Jedynym prawdziwym zwycięzcą II wojny światowej w pierwszej kolejności były Stany Zjednoczone. To była wojna, która zbudowała i potwierdziła potęgę Ameryki – wskazuje Norbert Bączyk, historyk znany wam świetnie z podcastu Wojenne Historie. No jak to, powiecie, a Wielka Brytania? – Wielka Brytania była pyrrusowym zwycięzcą. Tak naprawdę dla Wielkiej Brytanii II wojna światowa kończy się w dużej mierze porażką – mówi Norbert. Bo nie udało się zrealizować wielu brytyjskich planów strategicznych, a USA prześcignęły Brytyjczyków w wyścigu o tytuł światowego mocarstwa i przede wszystkim odebrały im monopol na władzę nad światowymi szlakami morskimi. Rocznicowo przygotowaliśmy dla was z Norbertem drugi wspólny odcinek, tym razem o zakończeniu II wojny światowej. 💛 https://patronite.pl/radionaukowe 💸…

7 maja 1945 roku – bezwarunkowa kapitulacja III Rzeszy. Dlaczego do niej doszło, mimo oszałamiających sukcesów w pierwszym okresie wojny? Czy ta historia mogła potoczyć się inaczej? Takie pytania zadajemy w najnowszym odcinku Norbertowi Bączykowi, historykowi, publicyście znanemu szerokiej publiczności z podcastu Wojenne Historie. Taki oto „crossover” między popularnymi podcastami przygotowaliśmy dla Was na 300. odcinek RN! 💛 https://patronite.pl/radionaukowe 💸 https://suppi.pl/radionaukowe 📖 https://wydawnictworn.pl/ Zdaniem Norberta Bączyka Niemcy nie miały szans na wygranie II wojny światowej ze względu na różnicę potencjałów. – To nie jest kwestia szczęścia, to nie jest kwestia geniuszu, to jest kwestia brutalnej matematyki. Mówiąc wprost: Niemcy nie miały surowców, Niemcy nie miały wystarczająco dużo ludzi, aby wygrać wojnę o prymat nad światem, a nawet o prymat nad Europą – mówi. Ale byli zdeterminowani i zmotywowani z powodów ideologicznych, a także dzięki niesłychanie sprawnie działającej maszynie…

Według najnowszego spisu powszechnego ponad 460 tysięcy osób używa na co dzień języka śląskiego. W ślōnskiej godce powstaje literatura, na śląski przekładane są książki, komiksy i filmy. – Uważam w tej chwili, że zdecydowanie możemy o niej mówić jako o języku – mówi prof. Jolanta Tambor, dyrektorka Szkoły Języka i Kultury Polskiej Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, przewodnicząca Rady Języka Śląskiego. 💛 https://patronite.pl/radionaukowe 💸 https://suppi.pl/radionaukowe 📖 https://wydawnictworn.pl/ W lutym tego roku ustawa o uznaniu śląszczyzny za język regionalny została zawetowana (to już drugi raz, poprzednio wetował prezydent Andrzej Duda). W odcinku wgryzamy się w ten skomplikowany temat. Jak relacjonuje prof. Tambor, przekonanie, że śląski to dialekt języka polskiego, pochodzi jeszcze z badań dialektologicznych prowadzonych w Polsce w latach 60. XX wieku. Ówcześni badacze nie mogli klasyfikować go jako języka regionalnego, bo taka kategoria wówczas nie istniała – pojęcie wprowadziła dopiero podpisana…

Nie jest łatwo być niemowlęciem! Młodziutki człowiek musi się nauczyć przeogromnej liczby umiejętności. Są wśród nich nie tylko te, które kojarzymy z etapami rozwoju: siadanie, chodzenie, mówienie, ale nawet rozróżnianie kolorów czy łączenie mowy z oddechem. Malutkie dzieci bardzo wcześnie zaczynają się komunikować z otoczeniem. Wykorzystują do tego nie tylko wokalizację, czyli przeróżne odgłosy, ale też gestykulację rąk… i nóg. – Zaczynamy odpinać nogi od produkowania dźwięków mowy pod koniec pierwszego roku życia – opowiada prof. Przemysław Tomalski, kierownik Pracowni Neurokognitywistyki Rozwojowej Babylab w Instytucie Psychologii PAN. 💛 https://patronite.pl/radionaukowe 💸 https://suppi.pl/radionaukowe 📖 https://wydawnictworn.pl/ – Zasadniczo mówienie to jest ruch. I to nie jakiś zwykły ruch, tylko jeden z najbardziej złożonych sekwencyjnie rodzajów ruchów, które nasze ciało jest w stanie wykonać – wyjaśnia. Do wydania z siebie dźwięku mowy potrzebujemy jednoczesnej aktywności aż 80 mięśni! Nic dziwnego,…

W zachowanych na terenie Polski ludowych wersjach bajek Czerwony Kapturek… prawie nigdy nie nosi kapturka. Bo to się nie zgadzało z rzeczywistością życia na wsi: przecież nakrycie głowy to była rzecz dla mężatek, a Czerwony Kapturek to młoda dziewczynka. To tylko jeden z wielu przykładów splatania bajkowych wątków, charakterystycznego dla ludowej tradycji opowiadania ustnego. – To jest uroda bajek i folkloru, że występuje wątek czy motyw w wielu wariantach i nie można powiedzieć, że któryś jest niewłaściwy – mówi prof. Violetta Wróblewska, dziekanka Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, specjalistka od folkloru tradycyjnego i współczesnego. W tym odcinku rozmawiamy o polskich bajkach ludowych. 💛 https://patronite.pl/radionaukowe 💸 https://suppi.pl/radionaukowe 📖 https://wydawnictworn.pl/ Bajki ludowe to bardzo ważna część tradycji ustnej: historie opowiadane jako przestrogi, źródło nadziei, wskazówki, jak funkcjonować w społeczeństwie. W bajkach wszystkich kultur świata…

W I Rzeczpospolitej stosy płonęły, a żeby na nie trafić wcale nie trzeba było być zapiekłym heretykiem. Wystarczyło, że zupełnie świecki sąd, w świetle ówczesnego prawa, skazał daną osobę (w zdecydowanej większości były to kobiety) za czarostwo. 💛 https://patronite.pl/radionaukowe 💸 https://suppi.pl/radionaukowe 📖 https://wydawnictworn.pl/ A żeby zostać uznaną za czarownicę we wczesnonowożytnej Polsce, nie trzeba było wiele. Oto ktoś uważał (albo tak twierdził), że to dana osoba jest odpowiedzialna za nieszczęście: śmierć członka rodziny czy zwierząt gospodarczych, chorobę, słabe plony, jakąś katastrofę. Z oskarżeniem szło się do władz, co rozpoczynało proces. Ten zawsze wiązał się z torturami, bo do skazania konieczne było wymuszenie na rzekomej czarownicy zeznania, że weszła w pakt z diabłem. Choć prawo nakazywało, że tortury można wykonać tylko trzykrotnie (a kto je przeżyje i dalej będzie zaprzeczał, ten jest niewinny), praktyka często była inna. – W procesach o czary uważano, że diabeł pomaga…

Wiecie, że jasne plamy na Księżycu do wyżyny, najstarsza część Srebrnego Globu? Składają się z anortozytu i uważa się, że są pozostałością po pierwotnej skorupie Księżyca. Ciemniejsze plamy to wielkie kratery wypełnione o wiele młodszymi skałami bazaltowymi, są pozostałością po uderzeniach innych ciał kosmicznych. Co ciekawe, po niewidocznej stronie Księżyca ciemnych, bazaltowych plam jest bardzo mało. A niewidoczna jest dlatego, że Księżyc obraca się w taki sposób, że zawsze zwrócony jest „plamistą” stroną ku Ziemi (ale to nie znaczy, że jest wiecznie „ciemna”, jak się czasem o niej mówi). Księżyc jest głównym bohaterem odcinka nr 294! *** 💛 https://patronite.pl/radionaukowe 💸 https://suppi.pl/radionaukowe 📖 https://wydawnictworn.pl/ *** Szczególnie interesujemy się biegunem południowym, bo na tym właśnie obszarze koncentruje się aktualnie uwaga naukowców i światowych agencji kosmicznych. Noc na Księżycu trwa aż 14 dni, a na biegun przez cały czas pada światło słoneczne. – Możemy się tam ustawić w takim…

Książkę znajdziecie tutaj: https://ksiegarnia.uni.lodz.pl/geometria-p-2727.html #współpracapłatna Geometria, Grecy, Egipcjanie i piramidy, Wszechświat, czarne dziury, tunele czasoprzestrzenne i pomysły na „zgeometryzowanie” mechaniki kwantowej – oto zestaw zagadnień, którymi raczymy Was w najnowszym, jakże treściwym odcinku. Naszym gościem jest prof. Maciej Dunajski, fizyk matematyczny z Uniwersytetu Cambridge, a rozmowę nagraliśmy w Łodzi, w której się urodził i kształcił. Inspiracją do spotkania jest książka profesora pt. „Geometria” – oryginalnie napisana po angielsku, właśnie ukazała się w polskim przekładzie w Wydawnictwie Uniwersytetu Łódzkiego. Odcinek jest elementem współpracy promocyjnej z Wydawnictwem. Korzenie geometrii sięgają starożytności, a jej abstrakcyjną stronę zaproponowali Grecy. Ówczesną wiedzę zebrał Euklides, który spisał słynne aksjomaty na przełomie IV i III wieku przed naszą erą. Musiało minąć grubo ponad 2000 lat, by matematycy zmierzyli się z myślą, że istnieją też inne,…

Współczesne modele dyskusji, które znamy z internetu czy mediów, są mocno siłowe: strony okopane na swoich pozycjach, liczy się to, kto kogo przekrzyczy i stłamsi. Przeciwnika trzeba zaorać, atakować, zgnieść, rozwalić, ewentualnie zmasakrować. Ponosimy przy tym realne koszty. – Konfrontacyjność w dyskusji bardzo nam szkodzi – przekonuje dr Jakub Pruś, filozof i logik z Uniwersytetu Ignatianum w Krakowie, autor kanału „Logika codzienna” na YouTubie. *** 💛 https://patronite.pl/radionaukowe 💸 https://suppi.pl/radionaukowe 📖 https://wydawnictworn.pl/ *** Jego zespół stworzył jeden z pierwszych na świecie modeli dyskusji kooperacyjnej: dyskusję krakoską (to nie literówka ani błąd, tylko piękny regionalizm!), której celem jest rozwijanie wiedzy, a nie wygrana. Badacze porównują to do tańca. – Jakbyś tańczyła i chciałabyś wypaść lepiej niż partner, troszkę mu przeszkadzając, podstawiając nogi, szczypiąc, to byłby to kiepski taniec, prawda? – zauważa dr Pruś. Nawet jeśli będę stroną, której udowodniono błędność…

– W księgach metrykalnych widać taki ruch ludzki, że to jest nie do ogarnięcia – mówi w Radiu Naukowym prof. Mateusz Wyżga, historyk z Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej, autor m. in. wydanej niedawno książki „Polska sarmacka. Historia zwykłych ludzi”. I właśnie tę historię zwykłych chłopów, mieszczan i niezbyt bogatej szlachty – staramy się opowiedzieć w odcinku nr 291. *** 💛 https://patronite.pl/radionaukowe 💸 https://suppi.pl/radionaukowe 📖 https://wydawnictworn.pl/ *** A więc ruch. Ludzie w Rzeczpospolitej wędrowali dużo częściej niż byśmy się tego spodziewali, przyzwyczajeni do określenia o przypisaniu chłopów do ziemi. Owszem, mniej więcej połowa mieszkańców przeciętnej wsi to byli poddani, pozostali to ludzie najemni. Formalnie wolni, ale też pozbawieni opieki pana. – Jak jestem wolny, to kiedy mnie ktoś krzywdzi, nie mam za sobą patrona mafijnego – porównuje ówczesny system historyk. – Jeżeli mam swoich poddanych, to odpowiadam za nich, ale również za ich łobuzerkę odpowiadam – podkreśla. Bywało…

Są budulcem naszych komórek i to nie tylko mięśniowych. Umożliwiają przeprowadzanie reakcji, które są dla nas niezbędne do życia (na przykład przemiana materii, uruchamiana przez enzymy). Wskazują układowi odpornościowemu, z jakim elementem ma walczyć. Niektóre przekazują sygnały z jednych tkanek do drugich, np. hormony takie jak insulina. Inne „dyktują” komórkom naszego ciała, które geny powinny uruchomić i skopiować. A jeśli funkcjonują błędnie, to komórki nie mogą dobrze pracować i chorujemy lub nawet umieramy. – Nasz organizm jest w dużej mierze maszyną opartą o białko – mówi dr Takao Ishikawa, prodziekan Wydziału Biologii Uniwersytety Warszawskiego. Znacie go już z odcinka nr 269 o komórce. W tym odcinku rozmawiamy o białkach, niesamowicie wszechstronnych narzędziach życia. *** 💛 https://patronite.pl/radionaukowe 💸 https://suppi.pl/radionaukowe 📖 https://wydawnictworn.pl/ *** Podstawowym budulcem białek są aminokwasy. Są to związki chemiczne z centralnym atomem węgla i dodatkową tzw. grupą boczną.…

– Neutrina są naturalnym oknem do nowej fizyki – mówi w Radiu Naukowym dr hab. Sebastian Trojanowski, fizyk teoretyk związany z Narodowym Centrum Badań Jądrowych oraz Astrocent (CAMK PAN). To już brzmi dobrze, a kiedy dodamy do tego ciemną materię, robi się ekscytująco! Zdaniem gościa odcinka, to właśnie zmagania ze zrozumieniem natury neutrin i ciemnej materii sprawiają, że pojawia się potrzeba „wyjścia poza to, co już wiemy na temat cząstek mikroświata”. – Prawdopodobnie wyjaśnienie tych zagadek będzie się wiązało z wprowadzeniem nowych cząstek i nowych sił między nimi – dodaje fizyk. *** Słuchasz nas regularnie? Wpapdnij na https://patronite.pl/radionaukowe Nasze wydawnictwo: https://wydawnictworn.pl/ *** W odcinku krążymy właśnie wokół tych dwóch zagadnień. Zaczynamy od opowieści o dotychczasowych efektach eksperymentu FASER przy Wielkim Zderzaczu Hadronów w CERN. Dr hab. Trojanowski jest jednym z jego pomysłodawców, a o FASER rozmawialiśmy w RN już w 2022 roku (odcinek nr 104). – Były dwa cele…

Komórki nowotworowe to nie byty obce, ale nasze własne, tyle że zbuntowane. Zamiast współpracować, odmawiają „honorowej” samodestrukcji (apoptozy), ignorują sygnały z otoczenia i dzielą się wtedy, kiedy nie powinny. – Komórka rakowa jest w sobie zakochana do tego stopnia, że interesuje ją tylko to, żeby siebie powielać – porównuje prof. Kinga Kamieniarz-Gdula z Centrum Zaawansowanych Technologii i Wydziału Biologii UAM w Poznaniu, z którą rozmawiam w najnowszym odcinku. Zdrowe komórki mają fizjologiczny limit podziałów. Po jego przekroczeniu przestają to robić lub umierają. – Natomiast komórki nowotworowe potrafią wyzerować ten licznik i stać się nieśmiertelne. Robią to często przez aktywację enzymu, który nazywa się telomeraza – wyjaśnia uczona. Takie komórki potrafią tworzyć własną sieć naczyń krwionośnych, omijają mechanizmy naprawy DNA i obronę immunologiczną. Słowem: są niezwykle trudnym przeciwnikiem. Mało kto jednak wie, że nowotwory powstają w nas bardzo często – organizm codziennie produkuje tysiące…

Słuchasz nas regularnie? Zajrzyj na https://patronite.pl/radionaukowe Nasze wydawnictwo: https://wydawnictworn.pl/ *** Ludzie paleolityczni w pewnym „momencie” zaczęli czuć potrzebę tworzenia sztuki naskalnej: malowideł, rytów. Takie dzieła zaczęły pojawiać się mniej więcej w tym samym czasie (najstarsze wydatowane z dużą pewnością mają około 30-40 000 lat) na właściwie wszystkich zamieszkałych przez ludzi kontynentach. Zwróćcie uwagę, że to sporo później niż samo pojawienie się człowieka rozumnego. To może oznaczać, że musieliśmy do tego niejako dojrzeć. – Jest to fenomen wynikający z jakichś rosnących naszych chyba zdolności. Być może (…) ewolucja na poziomie biologicznym gdzieś również tutaj odgrywa rolę – mówi prof. Andrzej Rozwadowski, archeolog z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu. W odcinku rozmawiamy o sztuce naskalnej, która jest fenomenem globalnym, długotrwałym, który jeszcze się nie zakończył! Sztuka naskalna w powszechnym rozumieniu to malowidła jaskiniowe, ale to duże uproszczenie. Wiele…

Na radionaukowe.pl dostępna trankrypcja *** Są takie zwierzęta, które nie mają zewnętrznych organów rozrodczych, ale rozmnażają się na potęgę i płodzą tysiące potomków. Żyją na lądzie, ale muszą wracać do wody, żeby doszło do przedłużenia gatunku. Nie mają sierści ani piór, żeby się ogrzać, a jednak żyją w różnych strefach klimatycznych, nawet w Norwegii i na Syberii. A do tego są bardzo stare, wyewoluowały około 350 milionów lat temu. W Polsce mamy ich 19 gatunków: salamandrę, 4 traszki, 2 kumaki, grzebiuszkę, 3 ropuchy, 2 rzekotki oraz 6 żab. Mowa oczywiście o płazach, a opowiada o nich dr inż. Mikołaj Kaczmarski, herpetolog z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. Niektóre umiejętności płazów wprawiają w zdumienie. W Ameryce Północnej żyje gatunek żaby, która potrafi dosłownie zamarznąć, hibernować w bryle lodu, i zwyczajnie się wybudzić, kiedy lód stopnieje. Pewien azjatycki gatunek zaskrońca potrafi przyswoić sobie toksynę z pożartej ropuchy i użyć jej do zaatakowania następnej ofiary. Niezwykły jest…

Kiedy ostatnio jedliście proso? Jeśli dopiero musieliście wyszukać, gdzie kupić to zboże, to mamy dla was złą wiadomość: nie odżywiacie się jak wcześni Słowianie. W badaniach archeologicznych porównano resztki naczyń z kultur słowiańskich i germańskich. Pozostałe w nich resztki jedzenia znacznie się od siebie różniły. – Ich dieta bazowała głównie na prosie i na takich zapewne papkach, bo tam też jest kwestia mleka i nawet miodu – opowiada prof. Marcin Wołoszyn, archeolog z Uniwersytetu Rzeszowskiego oraz Instytutu Historii i Kultury Europy Wschodniej im. Leibniza w Lipsku. Profesor jest członkiem międzynarodowego zespołu badaczy HistoGenes, który łączy metody archeologiczne, historyczne i antropologiczne z genetyką i bada historię populacji zamieszkujących Europę od V do IX wieku. *** Słuchasz nas regularnie? Może spodoba Ci się któryś z progów wsparcia :) Zajrzyj na https://patronite.pl/radionaukowe Nasze wydawnictwo: https://wydawnictworn.pl/ *** Oczywiście to, co nas w tym projekcie interesuje…

Człowiek, który długofalowo czuje się samotny, będzie odczuwał negatywne skutki również fizycznie. Naukowcy potwierdzają, że dotyczy to nie tylko osób w obiektywnej izolacji społecznej (np. osób starszych, z ograniczoną mobilnością, bez stałego towarzystwa innych ludzi), ale też tego, co kojarzymy z samotnością w tłumie: mimo wielu relacji, ale nie na satysfakcjonującym poziomie. – Samotność nie jest tylko takim stanem, który objawia się w subiektywnej sferze psychicznej, tylko leży na styku dwóch obiektywnych sfer. Jedną jest świat społeczny, gdzie stykamy się z innymi ludźmi. Drugą są obiektywne, mierzalne procesy biologiczne – tłumaczy prof. Łukasz Okruszek, kierownik Pracowni Neuronauki Społecznej Instytutu Psychologii PAN. Zajmuje się badaniem wpływu samotności na mózg i szerzej pojęte zdrowie. O tym właśnie rozmawiamy w odcinku nr 284. Według badań statystycznych CBOS trwałe poczucie samotności deklaruje ok. 8% Polaków. Nieco większe, ok. 10%, jest w grupie osób najstarszych. Najwyższy odsetek, bo 13%,…